Ἱερὰ Μονὴ Φιλοθέου
Δωδέκατη εις την τάξιν των είκοσι κυρίαρχων μονών του Αγίου Όρους. Ιδρύθη περί το έτος 990 από Χριστού υπό του Οσίου Φιλοθέου και των αδελφών αυτού Διονυσίου και Αρσενίου, αφιερωθείσα εις τον Ευαγγελισμόν της Θεοτόκου.
Δέκα αιώνες
συνεχούς προσευχής
ΗΗ Μονή ανηγέρθη επί των ερειπίων αρχαιοτέρου ασκητηρίου του Οσίου Πέτρου του Αθωνίτου. Επί δέκα αιώνες, η ζωή εντός των τειχών της διεξάγεται κατά το βυζαντινόν ωρολόγιον και τυπικόν, με ολονυκτίους ακολουθίας και τράπεζαν εν σιωπή.
« Ο τόπος ούτος επεσκιάσθη από την Παναγίαν — και έκτοτε δεν επαύσατο. »
Πυρκαϊαί κατά τους ΙΖ′ και ΙΘ′ αιώνας κατέστρεψαν μέγα μέρος του παλαιού συγκροτήματος. Το σημερινόν συγκρότημα είναι το αποτέλεσμα διαδοχικών ανακαινίσεων — η τελευταία ολοκληρώθη το 2010 και επανέφερε τα διακριτικά χρώματα της αθωνικής παραδόσεως: κοραλλόχρους πύργος, γαλαζοπράσινοι κρηπίδες, σαχνισιά εκ ξύλου.
Ναός του Ευαγγελισμού
Τρίκογχος αθωνικός τύπος μετά τρούλλου.
Ο Ευαγγελισμός — η καρδιά της Μονής
Το καθολικόν ακολουθεί τον σύνθετον αθωνικόν τύπον τρίκογχου ναού με τρούλλον. Εις το εσωτερικόν, το χρυσοκόσμητον τέμπλον, οι αργυραί κανδήλαι και αι αγιογραφίαι του ΙΣΤ′ αιώνος συγκλίνουν εις το προσκυνητάριον της Γλυκοφιλούσης — εκεί όπου τελείται καθημερινώς η Παράκλησις.
Δέκα αἰῶνες παρουσίας
ἩἩ Ἱερά Μονή Φιλοθέου, μία ἐκ τῶν εἴκοσι ἱερῶν Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους εἶναι κτισμένη εἰς ὑψόμετρον 316 μέτρων, ἐπί τῆς Βορειοανατολικῆς πλευρᾶς τοῦ Ἂθωνος, ἐπί χλοερωτάτου ὀροπεδίου, ἐν μέσῳ πρασινοβολοῦντος πεδίου, μέ ἐξαίρετον θέαν πρός τό Παγγαῖον, τήν Καβάλαν, Θάσον, Σαμοθράκην· ἀποτελεῖ δέ μετά τῆς γείτονος Μονῆς Καρακάλλου καί τῆς Μεγίστης Λαύρας τήν τριάδα τῶν Ἁγιορειτικῶν Μονῶν, αἱ ὁποῖαι ἐνεφυτεύθησαν ἴσως ἐπί τοῦ ὡραιοτέρου τμήματος τῆς Ἱερᾶς Χερσονήσου. Ἀπέχει ὁδοιπορικῶς 2,5 ὧρες ἀπό τίς Καρυές, 1,5 ὥραν ἀπό τήν Ἰβήρων, καί περί τά 30 ἕως 40 λεπτά ἀπό τήν Καρακάλλου καί τήν θάλασσαν.
Τό ὄνομά της τό ὀφείλει εἰς τόν ἡσυχαστήν ὅσιον Φιλόθεον, μαθητήν κατά τήν παράδοσιν τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου τοῦ Ἀθωνίτου, ἐπί τῶν ἡμερῶν τοῦ ὁποίου φαίνεται νά ὑπάρχη πρό τοῦ 992 μικρά κατ᾽ ἀρχήν Μονή ἀποκαλουμένη τῆς Φτέρης, ἐκ τοῦ ἀφθονοῦντος ὁμωνύμου φυτοῦ εἰς τήν περιοχήν Κράββατος, ὅπου ὡς ὑπόλειμμα ἀρχαίου πολίσματος σώζεται ἕως σήμερον παρεκκλήσιον τοῦ Προφήτου Ἠλιού.
Ἱστορικῶς φαίνεται νά προϋπάρχη τοῦ 1015, ἔτος κατά τό ὁποῖον εἰς ἔγγραφον τοῦ Πρώτου τοῦ Ὄρους Νικηφόρου, μεταξύ ἄλλων προϊσταμένων, ὑπογράφεται καί «Γεώργιος μοναχός καί ἡγούμενος Φιλοθέου». Καί εἰς ἄλλο πάλιν τοῦ 1016 ὑπογράφεται «Γεώργιος, μοναχός καί ἡγούμενος Μονῆς τοῦ κυροῦ Φιλοθέου».
Προφανῶς ἡ παρουσία τοῦ ἁγίου Φιλοθέου εἰς τήν περιοχήν ὅπου σήμερον τό Μοναστήρι, ἡ ἀρετή καί ἡ φήμη του ὡς μαθητοῦ τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου, ἀπερρόφησαν τά πέριξ μονύδρια ἡσυχαστήρια τοῦ ἀρχαιοτρόπου ἐκείνου μοναχισμοῦ τοῦ Ἄθω, καί ἐπεκράτησε εἰς τό ἑξῆς ἀπό τοῦ Κτίτορος ὀνομαζομένη Μονή Φιλοθέου.
Εἰς τό τυπικόν τοῦ αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου τοῦ Μονομάχου (1045) ὑπογράφεται δωδέκατος ὁ μοναχός Λουκᾶς ὡς ἡγούμενος τῆς Μονῆς τῆς Θεοτόκου ἤ Φιλοθέου, τῆς Εὐαγγελιστρίας. Τό 1394 κατέχει τήν δεκάτην τρίτην θέσιν, τό δέ 1574 ἐπανέρχεται καί παραμένει ἔκτοτε εἰς τήν δωδεκάτην.
Ὁλοκληρωμένην μορφήν ἁγιορειτικῆς τετραπλεύρου μάνδρας παίρνει κατά τό ἔτος τοῦ 11ου αἰῶνος, μέ τίς δωρεές τοῦ αὐτοκράτορος Νικηφόρου Βοτανειάτη (1078- 1081).
Ἐπί Παλαιολόγων Ἀνδρονίκου τοῦ Β΄, Ἀνδρονίκου τοῦ Γ΄, καί Ἰωάννου τοῦ Ε΄, εὐεργετεῖται πλουσίως ἐξ αἰτίας τῆς ἀρετῆς τοῦ ἡγουμένου αὐτῆς Μακαρίου, τόν ὁποῖον ὁ αὐτοκράτωρ Ἀνδρόνικος μέ χρυσόβουλλον τοῦ 1284 ὁρίζει πνευματικόν τοῦ Παλατίου. Εὐγνωμονῶν διά τήν πνευματικήν ὠφέλειαν ὁ Ἀνδρόνικος ὁρίζει ὑπέρ τῆς Μονῆς ἐπιχορήγησιν «κατ᾽ ἔτος δέκα μεγάλα τάλαντα»· ἀνταποκρινόμενος δέ εἰς εὐγενές αἴτημα τοῦ πνευματικοῦ πατρός, προσφέρει εἰς τήν Μονήν ὑπέρπλουτον δωρεάν τήν ἄφθαρτον δεξιάν τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου.
Τίς κτίσεις τῶν Παλαιολόγων κατακυρώνει διά χρυσοβούλλου ὁ Σέρβος αὐτοκράτωρ Στέφανος Δουσάν (1346), προάγων εὐσχήμως τήν ἐπιθυμίαν του νά ἰδῆ μελλοντικῶς ἐξαπλούμενον τό σλαυϊκόν στοιχεῖον εἰς τό Ἅγιον Ὄρος. Ἰδικόν του πρός τήν Μονήν ἀφιέρωμα εἶναι τό εὐμέγεθες τεμάχιον Τιμίου Ξύλου τοῦ Ζωοποιοῦ Σταυροῦ τοῦ Κυρίου.
Τόν 16ον αἰῶνα ὁ Ἄθως, ἐμπερίστατος ὤν, δέχεται πολλούς πανταχόθεν. Μετά τήν Ἅλωσιν, μεταξύ τῶν Μονῶν πού ἐγνώρισαν προσωρινήν ἀπάνδρωσιν εἶναι καί ἡ Φιλοθέου, ἡ ὁποία περί τό 1480 διέρχεται περίοδον ἐρημώσεως. Τότε εἰσέρχεται ὁμάς σλαυοφώνων μοναχῶν, οἱ ὁποῖοι μεταφέρουν καί ἐντός τῆς Μονῆς τόν ἰδιόρρυθμον βίον των. Ἀποτέλεσμα τῆς χρονίας τριβῆς ἦτο νά ἀπομακρυνθοῦν τῆς ἡγουμενίας οἱ ἅγιοι Διονύσιος ὁ ἐν Ὀλύμπῳ καί Συμεών ὁ Ἀνυπόδητος, νά ἐπαναφέρουν ὅμως διά τῆς θυσίας των τά πράγματα πάλιν εἰς τήν ὀρθήν κοινοβιακήν παραδοσιακήν των πορείαν.
Οἱ Ἴβηρες ἡγεμόνες Λέων καί Ἀλέξανδρος (1492) εὐεργετοῦν γενικῶς τήν Μονήν, διευρύνοντες καί τήν τράπεζαν εἰς τάς σημερινάς διαστάσεις της.
Τόν Ἰούνιον τοῦ 1533 ἡ Μονή, εὑρισκομένη ἐν πτωχείᾳ, ἐπώλησεν εἰς Γρηγόριον Γηρομερίτην τήν ὑπό τήν δικαιοδοσίαν της εἰς τάξιν κελλίου διατελοῦσαν ἕως τότε Μονήν τοῦ Σταυρονικήτα, ἀνασυσταθεῖσαν ἔκτοτε εἰς Μονήν καί καταλαβοῦσαν τήν 15ην θέσιν μεταξύ τῶν εἴκοσι Ἱερῶν Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους.
Τό 1641 ὁ τσάρος Μιχαήλ Θεοδώροβιτς ἔδωκεν εἰς τούς Φιλοθεΐτας ἄδειαν νά μεταβαίνουν εἰς Ρωσσίαν ἀνά ἕβδομον ἤ ὄγδοον ἔτος διά συλλογήν ἐλεημοσύνης ἤ «ζητείας», κατά τήν γλῶσσαν τῆς ἐποχῆς.
Τό 1734 ὁ ἡγεμών τῆς Βλαχίας Ἰωάννης Γρηγορίου Γκίκας ὥρισε διά χρυσοβούλλου ὑπέρ τῆς Μονῆς ἐτησίως 6.600 νομίσματα, ὑπό τόν ὅρον νά στέλλεται ἡ δεξιά τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου εἰς τήν ἡγεμονίαν, πρός ἁγιασμόν τῶν πιστῶν. Τήν αὐτήν φιλοτιμίαν ἔδειξε καί ὁ βοεβόδας Κων/νος Μαυροκορδᾶτος. Ἀνακαινίζεται πάλιν ἡ Μονή καί ἀνεγείρεται τό σημερινόν Καθολικόν (1746).
Τήν 26ην Σεπτεμβρίου τοῦ 1871 μία μεγάλη πυρκαϊά ἀπετέφρωσε τόν τετράπλευρον χῶρον τῆς Μονῆς, κινδυνεύσαντος τοῦ Καθολικοῦ, καί διασωθέντων τῶν χειρογράφων. Ἀνακτίζεται ἐπί εἰκοσαετίαν καί πλέον, ἀλλ᾽ αἰσθάνεται οἰκονομικῶς τόσον ἐξηντλημένη, ὥστε τό 1899 καταφεύγει εἰς τήν Ἱεράν Κοινότητα, ἡ ὁποία καί συμπαθῶς βοηθεῖ δι᾽ ἀποφάσεως τῆς 3ης Μαρτίου 1900.
Τότε εἶχεν ἡ Ἱ. Μονή μετόχια διάσπαρτα οὐκ ὀλίγα: εἰς Θάσον, Λῆμνον, Καλαμαριάν, Κασσάνδραν, Ὁρμύλιαν, Νιγρίταν, Ἀδριανούπολιν, καί ὁλόκληρον χωρίον εἰς Τιφλίδα Γεωργίας, καλούμενον Ζέμ Χοντασέν «ἐπάνω χωρίον», μετά παρεκκλησίου τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, μετά μύλων, ἀμπελώνων καί διαφόρων ὑποστατικῶν — κατάλοιπον τῆς δωρεᾶς τῶν εὐλαβῶν βασιλέων τῆς Ἰβηρίας τοῦ ις΄ αἰῶνος.
Ὁ κεντρικός Ναός τῆς Μονῆς, τό «Καθολικόν», τιμᾶται ἐξ ἀρχῆς ἐπ᾽ ὀνόματι τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς ἀειπαρθένου Θεομήτορος. Εἰς τό ὑπέρθυρον τῆς ἐξόδου ἐκ τοῦ κυρίως Ναοῦ πρός τήν Λιτήν ἐσημειώθη ἡ ἐπιγραφή: «Ἀνηγέρθη ἐκ βάθρων ὁ θεῖος καί πάνσεπτος οὗτος Ναός… ἀπό Χριστοῦ ἔτους ᾳψμς΄ (1746)· ἀνιστορήθη ἐν ἔτει ᾳψνβ΄ (1752) διά χειρός Κωνσταντίνου καί ἀδελφοῦ αὐτοῦ Ἀθανασίου ἐκ Κορυτσᾶς».
Ἡ τοιχογράφησις τῆς Λιτῆς καί τοῦ ἐξωνάρθηκος ἔγινε τό 1765. Ἡ μαρμαρόστρωσις τό 1848 ὑπό Καισαρίου ἐξ Ἄργους. Ὁ πύργος τοῦ κωδωνοστασίου καί ἡ μολυβδοστέγασις συνετελέσθησαν τόν Μάρτιον τοῦ 1765. Τό ξύλινον τέμπλον εἶναι ἐκ τοῦ προηγουμένου ναοῦ, τόν ὁποῖον ὁ Ρῶσσος περιηγητής Βασίλειος Μπάρσκυ ἐσχεδίασε τό 1744.
Τό σέμνωμα τῆς Μονῆς εἶναι ἡ θαυμαστῆς τέχνης καί ἐκφράσεως εἰκών τῆς Παναγίας Γλυκοφιλούσης, ἀνακειμένη εἰς τόν ἀριστερόν κίονα τοῦ Καθολικοῦ· πλήρης χάριτος, παραστατικότητος καί μεγαλείου, θαυμαστῶς ἐκ τῆς εἰκονομαχίας διασωθεῖσα καί διά θαλάσσης εἰς τήν Μονήν ἐλθοῦσα. Θαυμαστῶς ἐπίσης ἦλθε εἰς τήν Μονήν ἐκ τοῦ Μετοχίου Νιγρίτης καί ἡ Παλαιολογείου τέχνης εἰκών Παναγίας τῆς Ἐλεούσης, ἡ ἐπιλεγομένη «Γερόντισσα».
Παρεκκλήσια ἡ Ἱερά Μονή ἔχει ἐννέα — ἕξι ἐντός καί τρία ἐκτός. Ἐπί πλέον ἕνα τοῦ Προφήτου Ἠλιού εἰς τήν θέσιν Κράββατος, ἕνα εἰς τόν Ἀρσανᾶν τοῦ ἁγίου Λαζάρου, καί τό εἰς τό Ἀντιπροσωπεῖον τῶν Καρυῶν ἐπ᾽ ὀνόματι τοῦ Ἁγίου Ἱερομάρτυρος καί Ἰσαποστόλου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ.
Ἡ Τράπεζα προβάλλει ἐνσωματωμένη εἰς τόν πρῶτον ὄροφον τῆς Δυτικῆς πτέρυγος, κατάντικρυ τῆς εἰσόδου τοῦ Καθολικοῦ — ἱστορημένη διά τοιχογραφιῶν ἀσυνήθους μεγέθους καί δυναμικῆς ἐκφράσεως, Κρητικῆς τεχνοτροπίας. Φέρει ἐπιγραφήν: «Κατά τό ζμη΄ (1540) ἀνεκαινίσθη… παρά τοῦ εὐσεβεστάτου Λέοντος τοῦ Βασιλέως τοῦ Καχετίου τῆς Ἰβηρίας καί τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Ἀλεξάνδρου».
Ἡ βιβλιοθήκη περιέχει περί τά 390 χειρόγραφα. Ἐκ τῶν χειρογράφων, ἀρχαιότερον εἶναι τό ἐκ τριάκοντα ἕξ φύλλων ἀπόλειμμα περγαμηνοῦ Εὐαγγελισταρίου τοῦ Η΄ αἰῶνος εἰς μεγαλογράμματον γραφήν. Σώζονται ἐπίσης δύο εἰλητάρια τοῦ ιδ΄ αἰῶνος, περιέχοντα τήν θείαν Λειτουργίαν τοῦ Μεγάλου Βασιλείου. Ἔντυπα παλαιότερα ἔχει ἐλάχιστα ἡ Μονή λόγῳ τῆς πυρκαϊᾶς τοῦ 1871.
Εἰς τόν Ἀρσανᾶν τῆς Μονῆς παρά τήν θάλασσαν ὑπάρχει τό Ἁγίασμα τῆς Γλυκοφιλούσης. Ἀναβλύζει ἀεννάως ἐκεῖ ὅπου ἐστάθη ἡ εἰκόνα τῆς Παναγίας, ὅταν ἐβγῆκε ἀπό τά νερά. Τό ἁγίασμα δέν ὀλιγοστεύει οὔτε ἀλλάσσει θερμοκρασίαν χειμῶνα ἤ καλοκαίρι.
Τήν 1ην Ὀκτωβρίου 1973, δι᾽ ἀποφάσεως τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος καί διά Σιγγιλίου τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Δημητρίου τοῦ Α΄ μετετράπη ἀπό ἰδιορρύθμου εἰς κοινόβιον, μέ τριακονταμελῆ τότε Ἀδελφότητα, ὑπό ἡγούμενον τόν Γέροντα Ἀρχιμανδρίτην Ἐφραίμ, πνευματικόν ἀνάστημα τοῦ ὀνομαστοῦ Ὁσίου Γέροντος Ἰωσήφ τοῦ Ἡσυχαστοῦ, τοῦ Σπηλαιώτου.
Ἐκ τοῦ κορμοῦ τῆς Ἀδελφότητος ἀνεφύησαν κλάδοι παράρριζοι μεταφυτευθέντες ἐντός τοῦ Ἁγίου Ὄρους καί ἐκτός. Τό 1979 ἔγινεν ἡ ἐπάνδρωσις τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Κωνσταμονίτου, τό 1980 τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ξηροποτάμου, τό 1981 τῆς Ἱεράς Μονῆς Καρακάλλου. Ἡ αὐτή κίνησις μετά δεκαετίαν ἔγινε καί πρός τόν Νέον Κόσμον, Ἀμερικῆς καί Καναδᾶ — ὑπό τήν πνευματικήν ἐποπτείαν τοῦ προηγουμένου Ἐφραίμ, πνευματικοῦ Πατρός τῆς ὅλης ἐξαπλουμένης Ἀδελφότητος.
Ταυτότης της Μονής
Πέτρα, ξύλον, χρυσός
